مختار نامه عطار

از بسياري که راز در دل داريم
بسيار بگفتيم و نگفتيم يکي

در ظلمت ازان گريخت چون مردم چشم
يعني که بسي نور الاهي دارد

چون جان و جهان ز خويش کردم خالي
خضر آب حيات خواست در جامم ريخت

هر چند که آفتاب در دل دارم
همچون گردون بر طبقي بنهادم

در گوشه غم با دل سودايي خويش
بردم سبق از جهان به تنهايي خويش

رفتم که زبان را سر انشا بنماند
جان نيز در انوار تجلي بنماند

چون نيست کسي که راز من بنيوشد
در دل کشتم تا همه با او گويم

تا روي چو آفتاب دلدار بتافت
در يک تابش جمله اسرار بتافت

گفتم: همه کار در عبارت آرم
خود گنگ شدم چو ذره اي کار بتافت

جانا! جانم مي زند از معني موج
ليکن چه کنم چو مي نيايد در گفت؟

در هر سخني که سر بدان آوردم
تا سر ننهم دران سخن سر کردم

بس در يقين که مي بسفتم با تو
آگاه شوي که من نخفتم با تو

جانم در اين قلزم بي پايان سفت
عقلم گل اين طارم سرگردان رفت

درياي عجايب است در سينه من
ليکن چه کنم که يک عجايب بين نيست

عالم که امان نداد کس را نفسي
خوابيم نمود در هوا و هوسي

ماييم به صد هزار غم رفته به خاک
پيدا شده در جهان و بنهفته به خاک

عطار به درد از جهان بيرون شد
در خاک فتاد و با دلي پر خون شد

مصيبت نامه عطار

عاجزم وز خان و مان افتاده ام
بي سر و بن در جهان افتاده ام

در دلم درديست ار درمانش هست
چاره کن چون رگي با جانش هست

جبرئيلش گفت راه خويش گير
در سلامت رو صلاحي پيش گير

ياد آن بهتر که آرام آورد
مار را چون مور در دام آورد

ناگهي عيسي برانجا درگذشت
مار آمد پيش او در سر گذشت

آن همه دعوي که کردي از نخست
از چه افتادي چنين در دام سست

ليک چون بسيار حق را نام برد
نام حق خوش خوش مرا در دام برد

چون بنام حق شدم در دام او
صد چو جان من فداي نام او

آن يکي در خواند مجنون را ز راه
گفت اگر خواهي تو ليلي را بخواه

چون ز ليلي گشت مجنون بي قرار
روز و شب در شهر ميگرديد خوار

گفت اگر در عشق باشد استوار
يکدمش با شهر گرديدن چکار

گفت ليلي هست او در عشق سست
نيست صحرا گشتن از عاشق درست

گفت ليلي نيست او در عشق زار
يک نفس با خواب عاشق را چه کار

تن فرو داد و چنان در کار شد
کز وجود خويشتن بيزار شد

دل ز دستش رفت و در خون محو گشت
جمله ليلي ماند مجنون محو گشت

در نمازش اي عجب بي عمد او
ذکر ليلي آمدي الحمد او

تا بود يکذره از هستي بجاي
کفر باشد گر نهي در عشق پاي

عشق در خود محو خواهد هر که هست
ورنه نتوان برد سوي عشق دست

تا بود يک ذره هستي در ميان
بر کناري از صفاي صوفيان

آن جوان در کار مرد آمد وليک
زرد گشت و ناتوان از ضعف نيک

تو مرا در دام مرگ انداختي
کار من جمله ز برگ انداختي

در حقيقت گرچه توکل آمدي
ليک اين ساعت همه ذل آمدي

گر شود ذل تو در کل ناپديد
تو بکلي کل شوي ذل ناپديد

کل کل در کل کلات آمده
بي صفت بي فعل و بي ذات آمده

هست صوفي مرد بي رنج آمده
پاي او ناگاه در گنج آمده

ليک جد و جهد مي بايد ترا
تا در اين گنج بگشايد ترا

زانکه در راهي که سلطانان گنج
گنجها ديدند بي رنج و برنج

زانکه در راهي که گنج آنجا نهند
هيچ نبود شک که رنج آنجا نهند

ر تو در راهي دگر پوينده
گنج نيست آنجا که تو جوينده

در رهي رو کان نشانت داده اند
جهد کن تا سر بدانت داده اند

جهد ميکن روز و شب در کوي رنج
بو که ناگاهي ببيني روي گنج

در دو عالم بس بود آن يک نظر
ور دگر خواهي دگر باشد دگر

رهروان رفتند پيش گنج باز
در مقامر خانه تو شش پنج باز

سر بسر سرگشتگان در کار او
تو چنين آزاد از اسرار او

چند گويم هر که مرد دين بود
در دلش يک ذره درد اين بود

گفت اي در پرده همدم آمده
هم مکرم هم معظم آمده

صعقه در جان عالم افکني
کل موجودات را بر هم زني

مهر و مه را روي گرداني سياه
اختران را افکني در خاک راه

باز از صور دوم در هر دو کون
جامه پوشي يک بيک را لون لون

آنچ ازين صورت رود در کار و بار
ميکند شرحش قيامت آشکار

گفت اي از خويشتن سير آمده
همچو گربه در صف شير آمده

تو که از عالم نباشي خردلي
چون رس آخر تو در بي اولي

من که در پاي دو کون افتاده ام
صور بر لب منتظر استاده ام

چون شوم فارغ ز چندان رستخيز
لرزه بر من افتد و من در گريز

در عظيمي يک ملک همتاش نيست
از شگرفي پا و سر پيداش نيست

وي عجب هر روز از خوف اله
کمتر از مرغي شود در پيشگاه

کرد در کشتي يکي گبري نشست
موج برخاست و شد آن کشتي ز دست

موج چون هم مرد کش هم سرکش است
در چنين موجي چه جاي آتش است

کشتئي آورد در دريا شکست
تخته زان جمله بر بالا نشست

هر دو تن از هول دريا اي عجب
در تحير باز مانده خشک لب

در قيامت نيز اين غوغا بود
يعني آنجا نه تو و نه ما بود

پس زفان در خشم او بگشاد شاه
گفت تا چندي کني بر خود نگاه

گه شوي مشغول در انگشتري
خود پرستي تو و يا خدمت گري

چون چنين تو عاشق خويش آمدي
بهر خدمت از چه در پيش آمدي

گرچه خود را سخت بخرد ميکني
در حقيقت خدمت خود ميکني

هر که او در لطف ما پرورده شد
از خيال قهر ما آزرده شد

با ادب در پيش سلطان تن زدن
سخت تر باشد ز صد گردن زدن

روز و شب در قهر ميسوزد مدام
وانگهم پرورده لطفست نام

از زفان من بگو با کردگار
کو فکندي در جهانم بي قرار

کردي آواره ز خان و مان مرا
آتشي انداختي در جان مرا

آتش تو گرچه در جانم خوشست
بر جگر بي آبيم زان آتشست

گفت اي شيخ آنچه گفتم بيشکي
گر بگوئي بو که در گيرد يکي

رفت شبلي از برش گريان شده
در تحير مانده سرگردان شده

چون برون رفت از در آن خانه زود
دادش آواز از پس آن ديوانه زود

من نخواهم خواست از حق هيچ چيز
زآنکه با او در نگيرد هيچ نيز

چون ز جان سير آيد او در درد کار
گرسنه گردد بجانان بي قرار

گفت يارب آشکارا و نهان
گرسنه تر هست از من در جهان

همچنان در دشت مي شد يک تنه
پيشش آمد پير گرگي گرسنه

سير شد امشب شکم بي نان مرا
نيست نان در خوردتر از جان مرا

اين دمم باگرگ کردي در جوال
هين رهائي ده مرا زين بدفعال

خواجه در شهر ما ديوانه شد
وز خرد يکبارگي بيگانه شد

بود پنجه سال تا ديوانه بود
در زفان کودکان افسانه بود

پاي در مسجد نهاد آن سرفراز
کان جوان را بود هنگام نماز

زانکه من در رفته ام بسيار هم
کرده ام چون تو بسي اين کار هم

هم نمازي بودم و هم حق پرست
تا ثريدي اين چنينم در شکست

پاي در نه زود تا دستت دهند
نه بهر وقتي که پيوستت دهند

اي مفاتيح جهان در دست تو
حامل عرشي و کرسي پست تو

ور عنان باد پيچي يک دمي
کي نسيم خوش جهد در عالمي

من چو خود سرگشته کار خودم
روز و شب در درد و تيمار خودم

تو برو کاين در ز من نگشايدت
جز درون خويشتن نگشايدت

هر که رزاقي نديد از پيشگاه
هست او در شرک نيست او مرد راه

کانکه او دارنده جان و جهانست
گفت روزي همه در آسمانست

گفت دايم پاي در دامن ترا
روزئي مي نايد از روزن ترا