هيلاج نامه عطار

زو صفت مانده ام حيران و سرمست
اناالحق ميزند در بود تو دست

تو خورشيدي و من ذاتم حقيقت
که مي بينم در اينجا ديد ديدت

تو خورشيدي که بودت آشکار است
عيان تو تمامت در نظار است

در اين آيينه ديدم من جمالت
شدم گويا من از شوق وصالت

در اين آيينه ديدستم ترا من
که آيينه ز نور تست روشن

در اين آيينه چون شمعي فروزان
تو اين آيينه اينجاگه بسوزان

در اين آيينه گفتستي اناالحق
هر آئينه چو خود ديدي تو مطلق

در اين آيينه هر آيينه داني
که بنمائي همه راز نهاني

در اين آيينه پيدائي و پنهان
نمائي هر زمان راز دگر بيان

دل پاکيزه مي بايد درين راز
که تا بيند رخت در آينه باز

هر آيينه جمالت بي نشان است
در آيينه چنين شرح و بيانست

هر آيينه توئي و مي ندانند
فتاده در دوئي و مي ندانند

چو آگاهي منصور است از تو
از آن در جمله مشهور است از تو

تو شاهي جمله اينجا در گدائي
ترا خواهند و با تو آشنائي

تو شاهي در حقيقت من گدايم
که با ديد تو اينجا آشنايم

تو شاهي در حقيقت بنده خود
بنور خويش کن تا بنده خود

خبر دارم که در آيينه جاني
نمائي مر مرا راز نهاني

از اول تا ب آخر ذات پاکي
نموده روي در ذرات خاکي

ز آغازت خبر او يافت اينجا
که شد در بودت اينجاگاه يکتا

منم جام تو خورده در حقيقت
زمستي دم زده اندر شريعت

اگر مستم تو هشيارم کني باز
تمامي در درون ناز خود راز

اگر مستم من از ديدار رويت
از آن افتاده ام در گفت و گويت

اگر کامم دهي اينجا ب آخر
کني در بود خود پيدا ب آخر

اگر من مست و هشيارم هميشه
در اينجا گه ترا يارم هميشه

بده ساقي دگر جامي که مستم
بت خود را در اين مستي شکستم

بده جامي دگر در دست از صاف
که الحق ما زديم از قاف تا قاف

بده جامي دگر کاندر فنائيم
در آن جامت دگر مستي نمائيم

ترا بينم در اينجا يار دلخواه
اگر خواهي تو از من جان و دل خواه

چگونه سر توحيدش نخوانم
نظر داري تو در شرح و بيانم

چنين توحيد بايد گفت مشتاق
که تا گردد حقيقت در عيان طاق

اگر ره برده در پرده راز
نقاب از صورت و معني برانداز

چنان شادم که در دنياي غدار
نمي آيم من از شادي پديدار

کنون وقت وصال و شادماني
که جانان ديده ام در زندگاني

مرا از زندگاني حاصل اين است
که در جان و دلم عين اليقين است

رسيدم در بر حق اليقين باز
بديدم اولين و آخرين باز

کنون چون از رخ او وصل ديدم
مر او را در ميانه اصل ديدم

وصال ما کنون در گفت اويست
که بشک اوست کاندر گفتگويست

هر آنکو جست اينجا ديد رويش
اگر باشد چو من در خاک کويش

که حق بنمود اول عشق ديدار
در آخر گشت او هم ناپديدار

کلاه فقر هر کس را که دادند
در معني بروي او گشادند

کنون وقت سراست کامد کلاهم
که ميبايد شدن در نزد شاهم

چه باشد جان و سر تا در کف دوست
کنم کين خود نباشد لايق دوست

ترا اکنون چو در وصل است اميد
چو ذره بودي و گشتي تو خورشيد

حقيقت در حقيقت راه برده است
ره خود را بنزد شاه برده است

حقيقت گشت اينجاگه زبونم
من او دانم در اينجاگه که چونم

کنون در عين خلوت باش هشيار
مکن مستي بدل ميباش هشيار

ابي صورت تو باشي در خدائي
ازين گفتارها مي با خودآئي

بر آنکامت چو يارت هست در بر
ازيندر گاه تو يکذره مگذر

همه منصور داري در جهان تو
گذشته بيشک از کون و مکان تو

حقيقت دوستانرا خوان تو در پيش
مکن دوري از ايشان و بينديش

چو مرده زنده باشي در جهان تو
حقيقت ياد گير اين رايگان تو

بمير و زنده شو در هر دو عالم
که باشد بازگشتت سوي آندم

چو آنره کامدستي باز گردي
در آندم نيز صاحب راز گردي

اگر با عشق ميري در بر دوست
برون آري از اينجا مغز با پوست

چو علم آموختي دل کن بر خود
در او يابي ب آخر راهبر خود

چه به از علم جوئي تا بخواني
که در علمست کل راز نهاني

چه به از علم خاصه علم تفسير
که در يکي کني اسرار تقرير

ز سر جان جان معني قرآن
بدان آنگاه ميکن راه در جان

چو شد مکشوف بر تو راز او فاش
بداني بشکي در عشق نقاش

چه به زين جوي اي ناديده اسرار
ز صورت در گذر و از ريش و دستار

طلب کن آنچه گم کردي حقيقت
ز قرآن باز بين آن در شريعت

چو در قرآن نظر کردند اينجا
بخواندند و خبر کردند اينجا

ترا اسرار چون حبل الوريد است
در اين آيينه جانانت بديده است

در اين آيينه او با تست بنگر
درين منزل يقين راهست بنگر

نديدي آنچه کام جسم و جان بود
که دلدارت در اينجاگه عيان بود

وگرنه هيچ پنهان نيست در تو
يقين پيدا و کل يکيست درتو

از اين صورت ترا کي در گشايد
ترا معشوق اينجا کي نمايد

بقا اندر فنا ديده است عطار
اگرچه در فنا آيد يقين باز

فنا جوي آخرکار و بقا ياب
در اين عين فنان ديد بقا ياب

چنين گفت آن بزرگ صاحب اسرار
که صورت در فنا آمد پديدار

حقيقت بود خود ديدم فنا من
فنا ديدم رسيدم در بقا من

سلوک تو در اينجاگه نمود است
فنا شو زانکه اينت بود بود است

ترا تا آب اينجاگه روانست
ترا ذوقي ز روحت در روانست

بکش اين آتش طبع و هوايت
مجو از يار در اينجا بقايت

مريز اينجايگه آب رخ دوست
اگرچه خاکي آمد مغز در پوست

چهارت دشمن اينجا در کمين است
حقيقت جان بديشان پيش بينست

ز جان گر رهبري در حضرت يار
ترا آنجان جان آيد خريدار

ره تو دور و تو اندر سر راه
بمانده باز اينجا در بن چاه

حضور اينجا طلب در عين طاعت
پس آنگه بين تو از عين عنايت

دوائي جوي اينجا در فنا تو
که بعد از مرگ يابي آن لقا تو

در آخر باز بين و راز بنگر
چو شمعي سوز و ميساز و بنه سر

بسوز ايهمچو شمعي در فنا شو
برانداز اين صور سر خدا شو

در آخر خاک آمد چون ترا هم
سزد گر دمبدم سازي تو ماتم

در آخر ازل خود باز دان تو
ز پيش از رفتن خود باز دان تو

در آخر اول است و آخر اينجاست
حقيقت باطنست و ظاهر اينجاست

از آن مادي بدام خود گرفتار
که ماندي در سوي صورت به پندار

ز نور عشق تا در ظلمت تن
گرفتاري تو گوئي ما و يا من

نظر کردند اينجا صاحب راز
همه در خود بديد اسرارها باز

چو در خود ديد اينجا روي جانان
همه ديده ز خود پيدا و پنهان

چو او از آمدن اينجا خبر داشت
يکيرا ديد و يکي در نظر داشت

همه بود خدائي ديد وگرنه
بجز او در يکي و پيش و پس نه

چو اصل قطره خود در فنا يافت
فنا کل ديد و خود کلي فنا يافت

چو از آغاز و انجام خدائي
يکيرا ديد در جام خدائي

چه گويم شرح چون دور و دراز است
در اين سرها بسي شيب و فراز است

بسي شرح است در هيلاج بنگر
مرو بيرون ز خود حلاج بنگر

توئي منصور گر ره برده تو
چرا چندين چنين در پرده تو

ترا خواهد بدن اينجا گذرگاه
حقيقت هم توئي در خلوت شاه

تو گر بيدار گردي يکزمان دوست
يکي يابي در اينجا مغز با پوست

وليکن مغز اينجا کار دارد
که او جان تو در تيمار دارد

بجان داني تو ره اندر بر يار
ولي در حضرت او نيست ديار