ديوان عطار

در هوايي که ذره خورشيد است
پر برآرند و شاه باز آيند

گاه چون صبح بر جهان خندند
گاه چون شمع در گداز آيند

گاه از شوق پرده در گردند
گاه از عشق پرده ساز آيند

اين همه پرده ها بر آرايند
بو که در پرده اهل راز آيند

چو نکو بنگري به کار همه
عاقبت باز در نياز آيند

اين همه کارها به جاي آرند
بو که در خورد دلنواز آيند

دنيا و آخرت دو سراي است و عاشقان
قفل نفور بر در هر دو سرا زنند

آنها که در حقيقت اسرار مي روند
سرگشته همچو نقطه پرگار مي روند

هرچند مطلقند ز کونين و عالمين
در مطلقي گرفته اسرار مي روند

چون نيست محرمي که بگويند سر خويش
سر در درون کشيده چو طومار مي روند

چون سير بي نهايت و چون عمر اندک است
در اندکي هر آينه بسيار مي روند

چون سپيدي تفرقه است اندر رهش
در سياهي راه کوتاهت دهند

در سواد اعظم فقر است آنک
نقطه کلي به اکراهت دهند

قومي که در فنا به دل يکدگر زيند
روزي هزار بار بميرند و بر زيند

فاني شوند و باقي مطلق شوند باز
وانگه ازين دو پرده برون پرده در زيند

هر که ناديده در اينجا دم زند
چو حديث مرد نابينا بود

هر که او را ديده بينا شد به کل
در وجود خويش نابينا بود

قطره بحرت اگر در دل فتاد
قطره نبود لؤلؤ لالا بود

هر که در درياست تر دامن بود
وانکه دريا اوست او از ما بود

تا گرفتاري تو در عقل لجوج
از تو اين سودا همه سودا بود

مرد ره آن است کز لايعقلي
در صف مستان سر غوغا بود

گوي آنکس مي برد در راه عشق
کو چو گويي بي سر و بي پا بود

جهاني بود در عين عدم غرق
نه اسم حزن و نه اسم طرب بود

چنان در هيچ پنهان بود عالم
که نه زين نام و نه زان يک لقب بود

خيال نار و نور افتاده در راه
حجاب و کشف جان ها زين سبب بود

زيرا که قيامت قوي را
در حد وجود پا و سر بود

بر گام نخست بود مانده
آنکو همه عمر در سفر بود

در ره عاشقان دلي بايد
که منزه ز دال و لام بود

نبود تيغش و اگر باشد
با همه خلق در نيام بود

آن فلک کان در درون عاشق است
آفتاب آن رخ جانان بود

وانکه نور جان ندارد ذره اي
تا بود در کار خود حيران بود

کي بود پرواي خلقش ذره اي
هر که او در کار سرگردان بود

پاي در نه راه را پايان مجوي
زانکه راه عشق بي پايان بود

نتواند رفت قطره در بحر
چون بحر به جاي او روان بود

زانجا که حيات لعب و لهوست
بازي خيال در ميان بود

در هر دل ذره اي محقر
گويي تو که صد هزار جان بود

هر ذره اگرچه صد نشان داشت
چون در نگريست بي نشان بود

جان من گر بود وگر نبود
کي مرا در جهان غم آن بود

ليک جان زان سبب ندادم من
که نه در خورد چون تو جانان بود

گر هزاران سال باشي در عذاب
مي توان گفتن که بس آسان بود

ليک گر افتد حجابي در رهت
اين عذاب سخت صد چندان بود

عرش را گر چشم جان آيد پديد
تا ابد در خردلي حيران بود

عرش و خردل و آنچه در هر دو جهان است
ذره ذره جامه جانان بود

در بر مردي که اين سر پي برد
مردي رستم همه دستان بود

گر ندانستي تو اين سر تن بزن
تا در آن ساعت که وقت آن بود

مرده دل آن کسي که او را
در عشق تو زندگي به جان بود

ناگاه کشيده داشت دستم
چون پاي غم تو در ميان بود

هر که را ذره اي وجود بود
پيش هر ذره در سجود بود

در حقيقت چو جمله يک بودست
پس همه بودها نبود بود

نقطه آتش است در باطن
دود ديدن ازو چه سود بود

همچو عطار در فنا مي سوز
تا دمي گر زني چو عود بود

هر که را در عشق تو کاري بود
هر سر مويي برو خاري بود

يک زمان مگذار بي درد خودم
تا مرا در هجر تو ياري بود

بي نمکدان لبت در هر دو کون
مي ندانم تا جگر خواري بود

ليک چون ذره در تو محو شود
محو را ذره اي برک نبود!

گر خسک در ره من اندازي
چون تو اندازي آن خسک نبود

هرچه عطار در صفات تو گفت
بر محک جاودانش حک نبود

چو در غم تو جز جان چيزي دگرم نبود
پيش تو کشم کز تو غمخوارترم نبود

در عشق تو صد همدم تيمار برم بايد
تنها چکنم چون کس تيمار برم نبود

اگر در خود بماني ناشده گم
تو را جاويد کس جوينده نبود

تو مي ترسي که در دنيا مدامت
بسازي از بقا افکنده نبود

تورا در نو شدن جامه که آرد
اگر بر قد تو زيبنده نبود

اگر خواهي که دايم هست گردي
که در هستي تورا ماننده نبود

فرو شو در ره معشوق جاويد
که هرگز رفته اي آينده نبود

در آتش کي رسد شمع فسرده
اگر شب تا سحر سوزنده نبود

چه مي گويي تو اي عطار آخر
به عالم در چو تو گوينده نبود

چون ببيند پسته خط فستقيت
در خط تو با دل بريان رود

آنچه رويت را رود در نيکويي
مي ندانم تا فلک را آن رود

چون شود خورشيد رويت آشکار
ماه زير ميغ در پنهان رود

تا سر زلف تو درهم مي رود
در جهان صد خون به يک دم مي رود

دل در اندوه تو مرد و اين بتر
کز پي دل جان به ماتم مي رود

يقين دان که همچون تو بسيار کس
فکندست در چرخ چرخ کبود

چه برخيزد از خود و آهن تو را
چو سر آهنين نيست در زير خود

گر به کلي برنگيري گل ز راه
پاي در گل ره به پايان کي شود

تا نباشد همچو موسي عاشقي
هر عصا در دست ثعبان کي شود

هر که خار مژه تو بنگرد
هر گلي در چشم او خاري شود

گر لبت در ابر خندد همچو برق
ابر تا محشر شکرباري شود

در طواف نقطه خالت ز شوق
چرخ سرگردان چو پرگاري شود

صد هزاران قطره گردد ناپديد
تا يکي زان در شهواري شود

زين شيوه آتشي که مرا در دل اوفتاد
اشکم عجب بود اگر اخگر نمي شود

مردانه در اين راه درآ اي دل غافل
کز عشق نه مقبول بود مرد نه مردود

هرچه در هر دو جهان جانان نمود
تو يقين مي دان که آن از جان نمود

در ميان اين دو دربند عظيم
چون نگه کردم يکي ايوان نمود

گفت دايم بر تو سلطان است جان
بارگاه خويش در جان زان نمود

گرد جان در گرد چون مردان بسي
تا تواني عشق را برهان نمود

در جهان جان بسي سرگشته اند
کمترين يک چرخ سرگردان نمود

مي رو و يک دم مياسا از روش
کين سفر در روح جاويدان نمود

خود در اين ميدان فروشد هر که رفت
وانکه يکدم ماند هم حيران نمود

تا ابد در درد اين، عطار را
ذره ذره کلبه احزان نمود

ديوانه شد ز عشق و برآشفت در زمان
زنجير نعت صورت عيسي بريد زود

افتاد در غروب و فروشد خجل زده
تا نوبت طلوع بدان دلستان دهد

در آفتاب صد شکن آرم چو زلف او
گر زلف او مرا سر مويي امان دهد

ابروي چون کمانش که آن غمزه تير اوست
هر ساعتي چو تير سرم در جهان دهد

دل کسي دارد که در جانش ز عشق
هر زماني برق ديگرگون جهد

خون عشقش هر شبي زان مي خورم
تا رگم در عشق روزافزون جهد

چون درآيد به جلوه ماه رخش
تاب در جان آفتاب دهد

دل عطار چون ز دست بشد
چکند تن در اضطراب دهد

قوت جان آن را که خواهد در نهان
زان دو ياقوت درافشان مي دهد

شيوه اي دارد عجب در دلبري
عشوه پيدا بوسه پنهان مي دهد

چه کني در زمانه اي که درو
پير چون طفل نا رسيد آيد