جام جم اوحدي مراغي

چون چراغ و دليل و پرسيدن
هست، در شب چراست ترسيد؟

در پي کشف اين و آن رفتن
جز به دانش کجا توان رفتن؟

سگ دانا ز گاو نادان به
به هنر در گذشت شهر از ده

چون به علمش يقين درست شود
در عمل نامدار و چست شود

نه به ميل زمان خراب شود
نه به سيل زمين در آب شود

در اين خانه را که يافت کليد؟
رخ اين خانگي ز پرده که ديد؟

مالت از دزد در امان ماند
حالت از علم بي گمان ماند

کاولين قسمت از طريق قياس
در وجود و عدم دهند اساس

نفس چون در سوم نورد افتاد
سومين جوهر دو فرد افتاد

همه در مهد اين همايون رخش
روشن آيين و روشنايي بخش

در زمان گشت چار فصل پديد
بر زمين نيز هفت خط بکشيد

چرخ از اول که چيره شد در دور
چار عنصر پديد شد بر فور

متصاعد شد از ميان دو بخار
که دو روحند و در هوا طيار

روح آبي چو در مشيمه کان
محتبس گشت ز اقتضاي زمان

چون بسي روزگارش اين شد ورد
در گوکان فتاد و شد گوگرد

شد ز حر مقام و ضيق محل
عقد آن در رطوبت اين حل

وين سه را در زمان پيوستن
گاه پيمان و دوستي بستن

پرورش ديد و سر بلندي يافت
در چمن نام ارجمندي يافت

باز چون در مزاج اين ارکان
متضاعف شد اعتدال و توان

ماده و نر به هم چو جفت شدند
در تمناي خيز و خفت شدند

امتزاج اين دو روح را با هم
چونکه در اعتدال شد محکم

در نهد روي از آن حدايق غلب
به دهان رحم ز مجري صلب

باز با آب زن در آميزد
زود اندر مشيمه شان ريزد

گردد اين خون در آن مشيمه تنگ
متغير به شکل و صورت و رنگ

در هنر زمره اي که گام نهند
بر چنين آب نطفه نام نهند

سعدش اين بند را کليد شود
قوتي در ولد پديد شود

طفل در تنگ و مادر آهسته
هر دو از بار يکدگر خسته

چون برون آيد از چنان بندي
در دگر محنت اوفتد چندي

کم رسد زين ميان يکي به وصول
زانکه غرقند در فروع و اصول

چو در آيد به پايه مردي
گرم گردد، رها کند سردي

فاش و پنهان ز هوشيار و ز مست
ببرد هرچش اوفتد در دست

صد ازين بي هنر تلف گردد
تا يکي در هنر خلف گردد

سالها حاضر و کمر بسته
دل در اندوه و درد سر بسته

در دل او ز هر طرف قلاب
بسته بر وي ز بيم دلها خواب

در زمين هر چه جسم و جان دارد
آسمان صورتي از آن دارد

در هم اين نور و سايه پيوسته
سيرت اين به سير آن بسته

تو از آنجا چو سايه زاني دور
که نه اي هم چو سايه در پي نور

در وبال و هبوط و بعد و شرف
گه تلافي گرند و گاه تلف

و آنچه ره يافت در عروق مکان
از تري خود وز گرمي کان

در صعود و هبوط آب شود
مايه معدن و ذهاب شود

و آنچه خارج شود به راه فلک
نزد دانا در آن نباشد شک

نور او در تنت فرشته شود
منهي غيب و سرنوشته شود

زين ورق در سخن نقط به نقط
که: غلط کم کن و تو کرده غلط

چون که در تحت اين بلا باشي
چه کني گر نه مبتلا باشي؟

شاد منشين، که در سراي سپنج
نتوان بود بي کشيدن رنج

آنکه در غار سور دارد و سير
غيرتش چون رها کند بر غير؟

نقش الله نقش پنجه تو
« ما سوي الله » در شکنجه تو

ميم نافست و عين و غينت گوش
اين بدان و در آن دگر ميکوش

نه عرض گشته در سراي سپنج
خادمان تو با جواهر پنج

پوست بيرون کني ز شير و پلنگ
وز هوا در کشي عقاب و کلنگ