ديوان ناصر خسرو

کليد است اي پسر نيکو سخن مر گنج حکمت را
در اين گنج بر تو بي کليد گنج نگشايد

من اندر جستن نيکو سخن تن را بفرسودم
سرم زين فخر در حکمت همي بر چرخ ازين سايد

نبيني کز خراسان من نشسته پست در يمگان
همي آيد سوي من يک به يک هر چه م همي بايد؟

گشت بدبخت جهان و شد به نفرين و خزي
هر که او را ديو دنيا جوي در پهلو خزيد

در جهان دين بر اسپ دل سفر بايدت کرد
گر همي خواهي چريدن، مر تو را بايد چميد

راحت روح از عذاب جهل در علم است ازانک
جز به علم از جان کس ريحان راحت نشکفيد

پشه ز چه يک روز زيد، پيل دوصد سال؟
زيرا ز پشه پيلان در رنج و عنااند

عدلي است عطا ز ايزد ما را و ز دوزخ
آنند رها کز در اين شهره عطااند

راهشان يوز گرفته است و ندارند خبر
زان چو آهو همه در پوي و تگ و با بطرند

اين شگفتي بين که در نيسان ز بس نقش و نگار
خاک بستان را همي پر زينت نيسان کنند

اين نشاني هاست مردم را که ايشان مي دهند
سوي گوهرها که مي در خاک و که پنهان کنند

در مدينه ي علم ايزد جغد کان را جاي نيست
جغد کان از شارسان ها قصد زي ويران کنند

زخوي نيک و خرد در ره مروت و فضل
مر اسپ تن را زين و لگام بايد کرد

بدين لگام و بدين زينت نفس بدخو را
در اين مقام همي نرم و رام بايد کرد

نرم و تر گردد و خوش خوار و گوارنده
خار بي طعم چو در کام حمار آيد

بتر بود ز حشر بلکه گاو باشد و خر
کسي که قصد در اينجا به خواب و خور دارد

حذرت بايد کردن هميشه زين دو سلاح
که تن ز فرج و گلو در به سوي شر دارد

نگاه کن که چه چيز است در تنت که تنت
بدوست زنده و زو حسن و زيب و فر دارد

چه گوهر است که يک مشت خاک در تن ما،
به فر و زينت ازو گونه گون هنر دارد؟

جز آن نيابد از اين راز کس خبر که دلش
زهوش و عقل در اين راه راهبر دارد

ور لاشي اند فعل نيايد ز چيز نه
وين هر دو در تن تو به افعال ظاهرند

هان تا از آن گروه نباشي که در جهان
چون گاو مي خورند و چون گرگان همي درند

پر نور و دل افروز عطائي است وليکن
ما را، نه شما را، که نه در خورد عطائيد

هر کسي که ش خار ناداني به دل در خست نيش
گر بکوشد زود خار خويش را خرما کند

راستي کن تا به دل چون چشم سر بينا شوي
راستي در دل تو را چشمي دگر انشا کند