حديقة الحقيقة و شريعة الطريقة سنايي

آنچه پذرفته بود هيچ نداد
مر ورا در دهان نار نهاد

رفت و با خود ببرد بدنامي
چه بتر در جهان ز خود کامي

همت او وراي قمه عرش
نام او گستريده در همه فرش

به سر و روي و سينه در ديدار
راست مانند احمد مختار

تامر او را به نامه و به حيل
از مدينه کشند در منهل

هي ناورده در ره بيداد
مصطفي را و مرتضي را ياد

و آن تن سربريده در گل و خاک
و آن عزيزان به تيغ دلها چاک

و آن گزين همه جهان کشته
در گل و خون تنش بياغشته

تيغها لعل گون ز خون حسين
چه بود در جهان بتر زين شين

کرده آل زياد و شمر لعين
ابتداي چنين تبه در دين

دين به دنيا بخيره بفروشد
نکند نيک و در بدي کوشد

هر که راضي شود به بد کردن
لعنتش طوق گشت در گردن

دين چو بگذشت از اين جوانمردان
خلق در دين شدند سرگردان

چون پدر در اصول ثابت بود
چون نبي کار کرد و راه نمود

کرده در شاهراه فتح و ظفر
شاخ و بيخ هدي چو نام پدر

باد در راه جان بد عملان
دست او چاره گاه تنگدلان

راه دين بر خلايق آسان کرد
همه را در اصول يکسان کرد

تاج بر فرق هر خطيب او بود
تخت در زير هر اديب او بود

تيغ از روي خشم برنکشيد
سپر از هيچ خصم در نکشيد

باز پاي جهان به وقت صبوح
در ره او چو دست و دل مفتوح

خلق پيش وي از طريق صواب
مانده حيران چو گوي در طبطاب

رو بجو ار ز ديده در طلبي
راه شرع از امام مطلبي

اصل او در قواعد و بنيان
فرع نسل معد بن عدنان

از پي طالبان نور يقين
خويشتن وقف کرده بر در دين

بوده در راه دين امام به حق
که امامت ورا سزد مطلق

دين از او يافت زينت و رونق
در تبع متفق شدند فرق

آن يکي آفتاب محفل و صدر
وين دگر بدر ليل در شب قدر

همه نيکند بد تويي تو مکن
نيست در دين دويي دويي تو مکن

هر دو در راه دين دليل و گواه
هر دو بر چرخ شرع زهره و ماه

تو که باشي بگو مر ايشان را
چه شناسي تو بر در ايشان را

گر کسي جسمي آمد و بدخواه
شافعي را در اين ميان چه گناه

هيچ را در جهان ز علم و ز ظن
بيخردوار پشت پاي مزن

عمرت از کوي عقل رفت برون
در غم آنکه اين چه يا آن چون

سخن از کوي عقل بايد گفت
در معني به عقل شايد سفت

ورنه در باغ دين به نور يقين
سنبل سنت اند و سوسن دين

گر نه اي بد مگر بر من کين
ور چنيني چنين مکن در دين

من بگفتم نصيحتي در دين
گر بهي ور بدي تو دورم ازين

دين طلب کن گرت غم دين است
که کليد در دلت اين است

پاي در پايم از خجالت رب
دست بر دست چون زنم به طرب

هر که او از دليل ماند باز
مانده بيچاره در چه صد ياز

من نکو گويم از کمال يقين
در حق جمله ائمه دين

من ز نقد خليفتي در حال
بدهم جمله را جواب سؤال

عزمت از حضرت نبي و عليست
در لحاف خلاف خفتن چيست

تو به توحيد کي رسي چو مريد
نازده گام در ره تجريد

تو چه داني عروس بينش کيست
سر صانع در آفرينش چيست

آتشي برفروز عاشق وار
خانه را در بسوز و دود برآر

در ره حق بلاي هستي روب
هر چه جز هستي خداي بروب

ليک هستي تو در همه کردار
گنده و بي طهاره چون مردار

همچو مردان درآي در تگ و پوي
تخته گفت زاب روي بشوي

رهيي در ره رهايي باش
از خودي دور شو خدايي باش

نيست در وي ز معني آلت و ساز
همه خامست و گندگي چو پياز

در هوس عالمي نبيني سود
از هوا زنده اي بميري زود

گفت روزي مريد با پيري
که در اين راه چيست تدبيري

کار اين راه بر معامله نيست
در ره جهد خود مجادله نيست

شد يقينم که ناجوانمردي
در رهش بد زني نه بد مردي

رفت در خانه و برون نامد
عوض از آب چشم خون آمد

مگر از شرع چاره اي سازم
تا در آتش چو روي نگدازم

آيت آمد دگر که يافت فرج
آنکه در حيلتست ثم ننج

کانکه بي تقويست در ره دين
آدمي نيست هست ديو لعين

از هر آنچ آفريدي از هر لون
چيست بهتر ز خلقها در کون

تا زبان در جدل قوي کردند
عقل را عاشق غوي کردند

شاکر از فعلشان شده ضحاک
پيش هاروت در نشسته به خاک

همه از مال و جاه در شوو آي
همه يوسف فروش نابيناي

گرچو من پر نگار بودي اين
کي در اين راه خوار بودي اين

مثلث همچو مرد در کشتي است
زان ترا فعل سال و مه زشتي است

مي نداند که اوست در رفتن
ساحل آسوده است از آشفتن

غم خود خور ز ديگران منديش
تو بره خويشتن بنه در پيش

هر که او آتشيست آب نگار
دانکه او هست روز در کردار

حق فرامش مکن به دولت نو
زانکه در دست گازرست گرو

جز به قول تو و تو در عالم
خور و خفاش را که ديد بهم

نعت و فضل رسول شد گفته
در عقل فعال کن سفته

هرچه در زير چرخ نيک و بدند
خوشه چينان خرمن خردند

هرکجا نطق عقل بر زد دم
حرف و آواز در خزد به عدم

دور بيني شناسد اين معني
کز خرد همچو جهل بر در ني

عقل در راه حق دليل تو بس
عقل هر جايگه خليل تو بس

چنگ در زن به عقل تا برهي
ورنه گردي به هر رهي چو رهي

کن مکن در پذيرد از فرمان
پس به جان گويد اين بکن مکن آن

عقل داند اسامي هر چيز
او کند در به و بتر تمييز

يافت عاقل ز روي فوز و فلاح
در سراي فساد عين صلاح

سخن عاقل از طريق قياس
در دين است و ذهن او الماس

برتر از صورت و مکان و محل
در دروازه جهان ازل

عقل شاهست و ديگران حشمند
زانکه در مرتبت ز عقل کمند

چون سخن گوي گشت عقل مريد
مرده بر در بمانده ديو مريد

هر که در عقل همچو سلمان شد
دان که ديو دلش مسلمان شد

نيست از عقل در سراي غرور
تبش و تابش از دم انگور

وز خرد نيست در خيال سواي
مي و شطرنج و نرد و بربط و ناي

وانکه از سنگ شيشه پردازد
وانکه در حقه مهره مي بازد

عقل را جز صلاح نبود کار
عقل را در صلاح هرزه مدار

کرده چون در نهاد پاي به قيل
دست حيدر سزاي عقل عقيل

در گذر زين کياست اوباش
عقل دين جو و پس رو او باش

عقل مردان رسيده تا در حق
شده از بند نيک و بد مطلق

سوي عاقل چو ديو و دد باشد
هر که در بند نيک و بد باشد

ز اول خلقت و بآخر عمر
بوده در کار عقل جاهل و غمر

بر در غيب ترجمان خردست
شاه تن جان و شاه جان خردست

گرچه بر بي خرد هوا چيرست
بر در خانه هر سگي شيرست

ويل در جان خويشتن داري
گر خرد را دروغ زن داري

بندگي کن هميشه ايشان را
مده از دست در پريشان را

زانکه در راه کعبه از سر داد
اشتر اين داد اگرت زاد آن داد

خرد از تو تويي برد جاويد
آب را در هوا کشد خورشيد

حقه حق در اين جهان خردست
سر به مهرست و پايدار خودست