ديوان سنايي

به دست عشقبازي در فتادم
که او عاشق چو من بسيار دارد

جانم ببرد تا ندبي نرد ببازم
زيرا که دلم در ندبي باخته دارد

بادي نبرد در همه آفاق که از ما
سوي لب تو نامه و پيغام ندارد

دادي ندهد عشق تو ما را که در آن داد
بي داد تو افراخته صمصام ندارد

زلف تو چوگان به دست آمد پديد
صبر کن تا گوي در ميدان برد

مردن مردان کنون آمد پديد
باش تا شبرنگ در جولان برد

زلف پر تابت مرا در تاب کرد
چشم پر خوابت مرا بي خواب کرد

عنبرين زلف چو چوگان خم گرفت
تا دلم چو گوي در طبطاب کرد

عاشقي تا در دل ما راه کرد
اغلب انفاس ما را آه کرد

باز در شهر مسلمانان مغي
کرد ما را بسته و ناگاه کرد

ايا سنايي لولو ز ديدگانت مبار
که در عقيله هجران صبور بايد مرد

چون سنايي سگي به کوي تو در
نعره پاسبان چه خواهي کرد

در سرت بادست و بر رو آب نيست
پس ميان ما دو تن زين ست گرد

در جهان امروز بردار برد اوست
باردي باشد بدو گفتن که برد

گر هست بي گناه دل زار مستمند
در محنت و بلاي تو اين نيز بگذرد

روز شود در شمارم از غم جانان
خود عمل عاشقي شمار نيرزد

در جهان جمالت از رخ و زلف
بهم آورد صبح و شام ايزد

آنچنان کعبه اي که هست ترا
در و ديوار و صحن و بام ايزد

تا در دل من نشسته باشي
هرگز دل من دژم نباشد

پيوسته در آن بود سنايي
تا جز به تو متهم نباشد

در نوردد مفرش آزادگي از روي عقل
رخت بدبختي ز دل از خانه احزان کشد

حيدر کرار کو کاندر مصاف از بهر دين
در صف صفين ستم از لشکر مروان کشد

در ديده خيالي که مرا بد ز رخ تو
يکباره همه رفت و خيالي دگر آمد

شد نقص کمالي که مرا بود به صورت
در عالم تحقيق کمالي دگر آمد

در وصف صفا حيدر اقبال به چشمم
بر دلدل دولت به دلالي دگر آمد

اي دريغا آن پريرو از نهيب چشم بد
سوسن آزاده را در زير سيسنبر کند

هر که از تصديق دل در خويشتن کافر شود
بي خلافي صورت ايمانش دلخواهي کند

ساحري دان مر سنايي را که او در کوي عقل
عشقبازي با خيال ترک خرگاهي کند

رهيست عشق کشيده ميان درد و دريغ
طلب در او صفت بي خودي مثال کند

نصيب خلق يکي خندقي پر از شهوت
در او مجاز و حقيقت همي جدال کند

حديث در دهن او تو گوييي که مگر
وجود با عدم از لذت اتصال کند

زهي بتي که به خوبي خويش در نفسي
هزار عاشق چون من فر و جوال کند

عاشق و يار يار بايد بود
در همه کار يار بايد بود

روز و شب ز اشک چشم و گونه زرد
در و دينار يار بايد بود

گاه و بي گاه در فراق و وصال
مست و هشيار يار بايد بود

چون سنايي هميشه در بد و نيک
صاحب اسرار يار بايد بود

گويي که درو پاي عزيزان همه سر بود
راهي که در وصل نکويان همه جان بود

ز آفتابم عجب آيد که کند دعوي نور
در سرايي که درو تابش روي تو بود

در ترازوي قيامت ز پي سختن نور
صد من عرش کم از نيم تسوي تو بود

در راه من نهاد نهان دام مکر خويش
آدم ميان حلقه آن دام دانه بود

گفتند مالکان که نکردي تو سجده اي
چون کردمي که با منش اين در ميانه بود

اي نگارين چند فرمايي شکيبايي مرا
با غم عشقت کجا در دل شکيبايي بود

شد دلم صفرايي از دست فراق اين جمال
آنکه صفرايي نشد در عشق سودايي بود

از سخنهاي سنايي سير کي گردند خود
جز کسي کو در ره تحقيق بينايي بود

در غم هجران و تيمار جدايي جان من
گاه چون ذوالکفل گردد گاه چون ذوالنون شود

تا تو در حسن و ملاحت همچنان ليلي شدي
عاشق مسکينت اي دلبر همي مجنون شود

چون سنايي مدحتت گويد ز روي تهنيت
لفظ اسرار الاهي در دلش معجون شود

اي ساقي سمنبر در ده تو باده تر
زيرا صبوح ما را «هل من مزيد» بايد

از بوستان رحمت حالي کرانه جوييد
چون در سراي همت مي آرميد بايد

از گفتن عبارت گر عبرتي نگيري
در گردن اشارت معني گزيد بايد

تا در مکان امني خر پشته زن فرود آي
چون وقت کوچ آمد نايي دميد بايد

اي شکر شگرفي در گفتگوي معني
گر لب شفات آرد آخر بديد بايد

چه کردي بستدي آن دل کز آن دل
مرا در عشق صد خروار بايد

همه خون کرد بايد در دل خويش
هر آنکس را که چون تو يار بايد

تا رقم عاشقي در دلم آمد پديد
عاشقي از جان من نبست آدم بريد

از سنايي زارتر در عشق کيست
يا چو تو دلبر به زيبايي که ديد

خميده چو حلقه کرد قد من
و آنگاه مرا چو حلقه بر در زد

در صومعه پاي کوفت از مستي
ابدال ز عشق دست بر سر زد

در حسرت آن عنبر و ديباي نو آيين
فرياد ز بزاز و ز عطار برآمد

هر که در کوي خرابات مرا بار دهد
به کمال و کرمش جان من اقرار دهد

بار در کوي خرابات مرا هيچ کسي
ندهد ور دهد آن يار وفادار دهد

اي خوشا کوي خرابات که پيوسته در او
مر مرا دوست همي وعده ديدار دهد

در خرابات نبيني که ز مستي همه سال
راهب دير ترا کشتي و زنار دهد

آنکه چون باشد هشيار به فرزند عزيز
در مي سيم به صد زاري دشخوار دهد

آنکه بيرون خرابات به قطمير و نقير
چون در آيد به خرابات به قنطار دهد

هر که در عاشقي تمام بود
پخته خوانش اگر چه خام بود

چه خبر دارد از حلاوت عشق
هر که در بند ننگ و نام بود

در ره عاشقي طمع داري
که ترا کار بر نظام بود

هر که در بند خويشتن نبود
وثن خويش را شمن نبود

در خرابات هر که مرد از خويش
تن او را ز من کفن نبود

در منزل نخستين مردم ز نام و ننگ
از روزگار مذهب و آيين جدا شود

در کوي آدمي نتوان جست راه دين
کاندر نسب عقيده مردم دو تا شود

صحرا مشو که عيب نهانست در جهان
ور عيب غيب گردد عاشق فنا شود

اي جمع مسلمانان پيران و جوانان
در شهر شما کس را خود مزد نبايد

نيست جز از نيستي سيرت آزادگان
در ره آزادگان صحو و درس کم کنيد

گر نتوانيد گفت مذهب شيران نر
در صف آزادگان عيب مگس کم کنيد

بيهوده چه شينيد اگر مرد مصافيد
خيزيد همي گرد در دوست طوافيد

اين درد عشق راست که در پاي نيکوان
هر ساعت ار بخواهد جانها کند نثار

تا در کف اندوه بماندست دل من
زين محنت و اندوه بر آزارم آزار

در کعبه تيمار اگر چند مقيمم
اي يار چنان دان که به خمارم خمار

از نشاط آنکه دايم در سرم مستي بود
عمرهاي خوش بگذرانم بر اميد غمگسار

چون بنفشه خفته ام در خدمتت
پس مدارم چون بنفشه سوگوار

چون نخوردم باده وصلت چو گل
همچو نرگس پس مدارم در خمار

حوضها کن گلبنان را از عرق
تا چو نيلوفر در او گيرم قرار

در جهان عشق ازين رمز و حکايت هيچ نيست
کاين مزخرف پيکران گويند بر سرهاي دار

لاف گويان اناالله را ببين در عشق خويش
بر بساط عشق بنهاده جبين اختيار

در همه عالم نديدم لذتي
خوشتر و شيرين تر از گفتار يار

زان قبل امروز مشک آلود گشت
خانه و بام و در و ديوار يار

شد دلم مسکين من در غم نژند
من ندانم پيش ازين هنجار يار

جلاب خرد باشد هر گه که تو در مجلس
از شرم برآميزي شکر به گلاب اندر

عجب نيست گر ما قوي دل شديم
که اين خاصيت هست در نيشکر

که از روي نسبت نيايد نکو
پدر پرده دار و پسر پرده در

کاشکي يک دم گذارندي مرا
در صف اهل خرابات اي پسر

کيست در عالم که بيند مر ترا
کش بجا ماند دل و هوش اي پسر

باز در دام بلاي تو فتاديم اي پسر
بر سر کويت خروشان ايستاديم اي پسر

من ترا ام حلقه در گوش اي پسر
پيش خود ميدار و مفروش اي پسر

دير زي در شادکامي کز اثرهاي لطيف
مونس عقلي و جان را غمگساري اي پسر

هر زمان آيي به تير انداختن
هم کمان در دست و هم تير اي پسر

زان که چشم بد بدان عارض رسد
زود در ده بانگ تکبير اي پسر

پاي بفشارد سنايي در غمت
تا به دست آيي به تدبير اي پسر