ديوان سنايي

اگر چه هر که در کوي هدي باشد به شرع اندر
چو در کول جلال آيد همه خويش جلال آيد

در سنايي و هم خاطر کي رسد زيرا که او
در نوردد عالم و آواز بر آدم زند

هر دو در حجره شديم آنگه و در کرده فراز
خوب شد آنهمه دشوار و شدم کار سليم

در وجود غم چنين بد دل چه باشي بهر آنک
کار اقبال تو مي سازند در پرده عدم

با چنين فضلي که کردم قصد در گاهت ز بيم
خشک شد خون در تن اميد چون شاخ بقم

خواجه غلط کرده است در چه؟ در ابروي او
زان که نسازد همي قبله دل سوي او

دل که در سودا غمي شد بيني از بويش مگير
در خرابه بام گلخن طبل عطاري مجوي

اگر بخت و رضا در تحت راي بلحکم بودي
وگر لوح و قلم در دست شاگرد يزيدستي

تا دو لب پر گوهر ما بيني در خاک
در گور چو پر خاک يکي غاليه داني

نتوان وصف تو گفتن که تو در فهم نگنجي
نتوان شبه تو گفتن که تو در وهم نيايي

در شرع چون بنفشه دو تا بود و راست رو
در عقل چون شکوفه جوان بود و پير بود

يک چند اگر ز جور زمين در گزند بود
يک روز اگر ز دور زمان در زحير بود

مي در افکند از طريق عاشقي در رطل و جام
کرد گرد پاي مستان جهان بالين ما

راي را در وقت کوشش چشم بخشد شاخ شاخ
مال را در وقت بخشش دل چشاند خير خير

روي او در چشم ما همچون به دور اندر صدور
ياد او در شعر ما همچون کليم اندر گليم

لشکر خلق تو تا آورد سوي خلق رخ
يمن در اسم صبا شد يسر در نام شمال

از تو بگريزد خطا چونان که درويش از نياز
در تو آويزد عطا چونان که عاشق در وصال

وقتها آنروز خوش گردد که بخرامي به درس
يک جهان در گيرد از يک لفظ در باران تو

اين شرفمان در دو گيتي بس که ناگاهان طمع
يافت ما را در غريبي يک زمان مهمان تو

هم کنون بيني که آوازه درافتد در جهان
کان فلان را از در بهمان گشن شد پر و بال

لوح انعام تو خواند هر چه در عالم نبيل
داغ احسان تو دارد هر که در گيتي اصيل

زان که سيسنبر چو نمامست و نرگس شوخ چشم
هر دو بدخو را همي در زر و در زيور کشد

مشکل صد کسر را در يک مجنس حل کند
مرتبه «يعطي ولا» در يک نظر يکسان کند

مشتري در طالعت با زهره دايم همبرست
زان که او در حال سعد و خرمي همراه تست

هيچ حقي نيست يک مخلوق را در حق تو
کانچه داري در دل و جان خلقت الاه تست

جاه و مقدار تو در رتبت بدان موضع رسيد
کاسمان عقل و جان در تحت قدر و جاه تست

باز در ايوان چو گيري کلک زرين در بنان
نار و نور بيم و طمع اندر دل لشکر زني

چون ثريا پشت در پشت آورند از روي مهر
چون دو پيکر روي در روي آورند از بهر جنگ

بگذر و بگذار گيتي را بدين سيرت مدام
گاه در ميدان به تيغ و گاه در مجلس به جام

چون تو در بخشش به هفت اقليم عالم در کجاست
چون تو ممدوحي سزاي معنوي شعرم کدام

تا کي از تردامنيها حلقه در مسجد زني
خوي مردان گير و يک چندي در خمار زن

اين جهان در دست روحست آن جهان در دست عقل
پاي همت بر قفاي هر دو ده سالار زن

تو چو سلمان در عطا هرگز نگشتي گرد «لا»
من چو بوذر در ثنا هرگز نگردم گرد لات

اي مرا در روضه فضل آوريده بعد از آنک
ديده بودم در دو ماه از ده فضولي صد عذاب

در سحر همچون ساحري سنگين دل و سيمين بري
دارم فزون اي سعتري در دل دو صد مرزاق را

عقل چون آن حال ديد در سر با خود بگفت
دير زياد آنکه شد در ره من مهتدي

آن کس که چو او نبود در دهر دگر
در خاک شد از تير اجل زير و زبر

گه در پي دين رويم و گه در پي کيش
هر روز به نوبتي نهيم اندر پيش

حديقة الحقيقة و شريعة الطريقة سنايي

هر دو در راه دين چو شمع و چراغ
هر دو در راغ دين چو گلشن و باغ

همچو ماه دو پيکر از تک و پوي
در به در هر دوان و روي به روي

هست در دين و ملک ظلم و محال
همچو در جسم و جان و با و وبال

ملک و دين را در اين جهان و در آن
صدق و عدل است روي و پشتيوان

ديوان سيف فرغاني

چو طاوسي تو در دنيا و در عقبي، کجا ماند
سيه پايي تو پنهان ببال چون نگار تو

بباطل چون تو مشغولي ز حق و خلق بي خشيت
نه خوفي در درون تو نه امني در ديار تو

بهانه بر قدر چه نهي قدم در راه نه، گرچه
ز دست جبر در بندست پاي اختيار تو

تو چنگي در کنار دهر و صاحب دل کند حالت
چو زين سان در نوا آيد بريشم وار تار تو

گرديم هر دو مست شراب نياز و ناز
او دست در بر من و من دست در برش

در دل نهفت همچو صدف اشک قطره را
هر در که يافت گوش ز لعل سخن ورش

آب روي تو ببيند در رخت از روشني
با رخ و روي تو کس را نيست در خور آينه

چون تو در رويش نظر کردي ببيند بعد ازين
چون عروسان پشت خود در زر و زيور آينه