بوستان سعدي

بخنديد کاي بلبل خوش نفس
تو از گفت خود مانده اي در قفس

کسي گيرد آرام دل در کنار
که از صحبت خلق گيرد کنار

شنيدم که در بزم ترکان مست
مريدي دف و چنگ مطرب شکست

يکي فتنه ديد از طرف بر شکست
يکي در ميان آمد و سر شکست

تو را ديده در سر نهادند و گوش
دهن جاي گفتار و دل جاي هوش

که در هند رفتم به کنجي فراز
چه ديدم؟ پليدي سياهي دراز

مرا امر معروف دامن گرفت
فضول آتشي گشت و در من گرفت

که شرمش نيايد ز پيري همي
زدن دست در ستر نامحرمي

همي کرد فرياد و دامن به چنگ
مرا مانده سر در گريبان ز ننگ

برهنه دوان رفتم از پيش زن
که در دست او جامه بهتر که من

زبان در کش ار عقل داري و هوش
چو سعدي سخن گوي ورنه خموش

چو پير از جوان اين حکايت شنيد
به آزار از او روي در هم کشيد

تو را هر که گويد فلان کس بدست
چنان دان که در پوستين خودست

که ياد کسان پيش من بد مکن
مرا بدگمان در حق خود مکن

به ناراستي در چه بيني بهي
که بر غيبتش مرتبت مي نهي؟

مرا در نظاميه ادرار بود
شب و روز تلقين و تکرار بود

گر او راه دوزخ گرفت از خسي
از اين راه ديگر تو در وي رسي

به سبابه دندان پيشين بمال
که نهي است در روزه بعد از زوال

کس از من نداند در اين شيوه به
نبيني که فرتوت شد پير ده؟

نه مسواک در روزه گفتي خطاست
بني آدم مرده خوردن رواست؟

يکي زان ميان غيبت آغاز کرد
در ذکر بيچاره اي باز کرد

کسي گفتش اي يار شوريده رنگ
تو هرگز غزا کرده اي در فرنگ؟

کسي پيش من در جهان عاقل است
که مشغول خود وز جهان غافل است

يکي گفت با صوفيي در صفا
نداني فلانت چه گفت از قفا؟

کسي قول دشمن نيارد به دوست
جز آن کس که در دشمني يار اوست

غرض مشنو از من نصيحت پذير
تو را در نهان دشمن است اين وزير

که در صورت دوستان پيش من
به خاطر چرايي بد انديش من؟

ز ناداني و تيره رايي که اوست
خلاف افگند در ميان دو دوست

ميان دو کس آتش افروختن
نه عقل است و خود در ميان سوختن

برو پنج نوبت بزن بر درت
چو ياري موافق بود در برت

همه روز اگر غم خوري غم مدار
چو شب غمگسارت بود در کنار

چو مستور باشد زن و خوبروي
به ديدار او در بهشت است شوي

اگر پارسا باشد و خوش سخن
نگه در نکويي و زشتي مکن

تهي پاي رفتن به از کفش تنگ
بلاي سفر به که در خانه جنگ

به زندان قاضي گرفتار به
که در خانه ديدن بر ابرو گره

سفر عيد باشد بر آن کدخداي
که بانوي زشتش بود در سراي

در خرمي بر سرايي ببند
که بانگ زن از وي برآيد بلند

چون زن راه بازار گيرد بزن
وگرنه تو در خانه بنشين چو زن

اگر زن ندارد سوي مرد گوش
سراويل کحليش در مرد پوش

چو در کيله يک جو امانت شکست
از انبار گندم فرو شوي دست

چو در روي بيگانه خنديد زن
دگر مرد گو لاف مردي مزن

زن شوخ چون دست در قليه کرد
برو گو بنه پنجه بر روي مرد

گريز از کفش در دهان نهنگ
که مردن به از زندگاني به ننگ

يکي گفت کس را زن بد مباد
دگر گفت زن در جهان خود مباد

تو هم جور بيني و بارش کشي
اگر يک سحر در کنارش کشي

پري چهره هرچ اوفتادش به دست
ز رخت و اوانيش در سر شکست

نه هرجا که بيني خطي دل فريب
تواني طمع کردنش در کتيب

رحيل آمدش هم در آن هفته پيش
دل افگار و سربسته و روي ريش

در شهوت نفس کافر ببند
وگر عاشقي لت خور و سر ببند

سر گاو و عصار ازان در که است
که از کنجدش ريسمان کوته است

رود روز و شب در بيابان و کوه
ز صحبت گريزان، ز مردم ستوه

ربوده ست خاطر فريبي دلش
فرو رفته پاي نظر در گلش

چرا طفل يک روزه هوشش نبرد؟
که در صنع ديدن چه بالغ چه خرد

محقق همان بيند اندر ابل
که در خوبرويان چين و چگل

در اوقات سعدي نگنجد ملال
که دارد پس پرده چندين جمال

مرا کاين سخنهاست مجلس فروز
جو آتش در او روشنايي و سوز

نرنجم ز خصمان اگر برتپند
کز اين آتش پارسي در تبند

اگر بر پري چون ملک ز آسمان
به دامن در آويزدت بد گمان

فرومانده در کنج تاريک جاي
چه دريابد از جام گيتي نماي؟

غني را به غيبت بکاوند پوست
که فرعون اگر هست در عالم اوست

وگر کامراني در آيد ز پاي
غنيمت شمارند و فضل خداي

که تا چند از اين جاه و گردن کشي؟
خوشي را بود در قفا ناخوشي

وگر در سرش هول و مردانگي است
گريزند از او کاين چه ديوانگي است؟!

زبان در نهندش به ايذا چو تيغ
که بدبخت زر دارد از خود دريغ

وگر زن کند گويد از دست دل
به گردن در افتاد چون خر به گل

چواني هنرمند فرزانه بود
که در وعظ چالاک و مردانه بود

تو در وي همان عيب ديدي که هست
ز چندان هنر چشم عقلت ببست

بود خار و گل با هم اي هوشمند
چه در بند خاري تو؟ گل دسته بند

کرا زشت خويي بود در سرشت
نبيند ز طاووس جز پاي زشت

چرا دامن آلوده را حد زنم
چو در خود شناسم که تر دامنم؟

چو دشمن که در شعر سعدي، نگاه
به نفرت کند و اندرون تباه

نفس مي نيارم زد از شکر دوست
که شکري ندانم که در خورد اوست

نه در ابتدا بودي آب مني؟
اگر مردي از سر بدر کن مني

چو نافش بريدند روزي گسست
به پستان مادر در آويخت دست

پس او در شکم پرورش يافته ست
ز انبوب معده خورش يافته ست

کنار و بر مادر دلپذير
بهشتست و پستان در او جوي شير

به خونش فرو برده دندان چو نيش
سرشته در او مهر خونخوار خويش

تو نيز اي که در توبه اي طفل راه
به صبرت فراموش گردد گناه

نه در مهد نيروي حالت نبود
مگس راندن از خود مجالت نبود؟

به حالي شوي باز در قعر گور
که نتواني از خويشتن دفع مور

ازان سجده بر آدمي سخت نيست
که در صلب او مهره يک لخت نيست

دو صد مهره در يکدگر ساخته ست
که گل مهره اي چون تو پرداخته ست

رگت بر تن است اي پسنديده خوي
زميني در او سيصد و شصت جوي

بصر در سر و فکر و راي و تميز
جوارح به دل، دل به دانش عزيز

به انعام خود دانه دادت نه کاه
نکردت چو انعام سر در گياه

زمستان درويش در تنگ سال
چه سهل است پيش خداوند مال

عرب را که در دجله باشد قعود
چه غم دارد از تشنگان زرود

کسي قيمت تندرستي شناخت
که يک چند بيچاره در تب گداخت

شنيدم که طغرل شبي در خزان
گذر کرد بر هندوي پاسبان

ز باريدن برف و باران و سيل
به لرزش در افتاده همچون سهيل

وشاقي پري چهره در خيل داشت
که طبعش بدو اندکي ميل داشت

قبا پوستيني گذشتش به گوش
ز بدبختيش در نيامد به دوش

مگر نيک بختت فراموش شد
چو دستت در آغوش آغوش شد؟

به آرام دل خفتگان در بنه
چه دانند حال کم گرسنه؟

به گوش آمدش در شب تيره رنگ
که شخصي همي نالد از دست تنگ

بناليد کاي طالع بدلگام
به گرما بپختم در اين زير خام

يکي کرد بر پارسايي گذر
به صورت جهود آمدش در نظر

يکي را که در بند بيني مخند
مبادا که ناگه درافتي به بند

نه آخر در امکان تقدير هست
که فردا چو من باشي افتاده مست؟

تو را آسمان خط به مسجد نبشت
مزن طعنه بر ديگري در کنشت