بوستان سعدي

از ابليس هرگز نيايد سجود
نه از بد گهر نيکويي در وجود

چو پروانه آتش به خود در زنند
نه چون کرم پيله به خود برتنند

دلارام در بر، دلارام جوي
لب از تشنگي خشک، برطرف جوي

چو در چشم شاهد نيايد زرت
زر و خاک يکسان نمايد برت

تو گويي به چشم اندرش منزل است
وگر ديده برهم نهي در دل است

عجب داري از سالکان طريق
که باشند در بحر معني غريق؟

الست از ازل همچنانشان به گوش
به فرياد قالوا بلي در خروش

شب و روز در بحر سودا و سوز
ندانند ز آشفتگي شب ز روز

مکن با من ناشکيبا عتيب
که در عشق صورت نبندد شکيب

بدان زهره دستت زدم در رکاب
که خود را نياوردم اندر حساب

کشيدم قلم در سر نام خويش
نهادم قدم بر سر کام خويش

پدر در فراقش نخورد و نخفت
پسر را ملامت بکردند و گفت

نه سوداي خودشان، نه پرواي کس
نه در کنج توحيدشان جاي کس

نه مردم همين استخوانند و پوست
نه هر صورتي جان معني در اوست

نه سلطان خريدار هر بنده اي است
نه در زير هر ژنده اي زنده اي است

اگر ژاله هر قطره اي در شدي
چو خرمهره بازار از او پر شدي

يکي شاهدي در سمرقند داشت
که گفتي بجاي سمر قند داشت

همي رفتي و ديده ها در پيش
دل دوستان کرده جان بر خيش

نظر کردي اين دوست در وي نهفت
نگه کرد باري بتندي و گفت

نپندارم اين کام حاصل کني
مبادا که جان در سر دل کني

که بگذار تا زخم تيغ هلاک
بغلطاندم لاشه در خون و خاک

اگر ميرم امروز در کوي دوست
قيامت زنم خيمه پهلوي دوست

مده تا تواني در اين جنگ پشت
که زنده ست سعدي که عشقش بکشت

يکي تشنه مي گفت و جان مي سپرد
خنک نيکبختي که در آب مرد

بگفتا نه آخر دهان تر کنم
که تا جان شيرينش در سر کنم؟

فتد تشنه در آبدان عميق
که داند که سيراب ميرد غريق

که حيف است از اين جا فراتر شدن
دريغ است محروم از اين در شدن

نرفتم به محرومي از هيچ کوي
چرا از در حق شوم زردروي؟

چه زرها به خاک سيه در کنند
که باشد که روزي مسي زر کنند

يکي هاتف انداخت در گوش پير
که بي حاصلي، رو سر خويش گير

بر اين در دعاي تو مقبول نيست
به خواري برو يا بزاري بايست

چو ديدي کزان روي بسته ست در
به بي حاصلي سعي چندين مبر

چو خواهنده محروم گشت از دري
چه غم گر شناسد در ديگري؟

شنيدم که راهم در اين کوي نيست
ولي هيچ راه دگر روي نيست

يکي در نشابور داني چه گفت
چو فرزندش از فرض خفتن بخفت؟

کساني که با ما در اين منزلند
نبينم که چون من پريشان دلند

شنيدم که مسکين در آن زير گفت
نشايد بدين پنجه با شير گفت

تو در پنجه شير مرد اوژني
چه سودت کند پنجه آهني؟

چو عشق آمد از عقل ديگر مگوي
که در دست چوگان اسيرست گوي

يکي خلق و لطفي پريوار داشت
يکي روي در روي ديوار داشت

مگر در سرت شور ليلي نماند
خيالت دگر گشت و ميلي نماند؟

سواران پي در و مرجان شدند
ز سلطان به يغما پريشان شدند

نماند از وشاقان گردن فراز
کسي در قفاي ملک جز اياز

گرت قربتي هست در بارگاه
به خلعت مشو غافل از پادشاه

قضا را من و پيري از فارياب
رسيديم در خاک مغرب به آب

چرا اهل دعوي بدين نگروند
که ابدال در آب و آتش روند؟

که حالش بگرديد و رنگش بريخت
ز هيبت به پيغوله اي در گريخت

بلي، گفت سالار و فرماندهم
ولي عزتم هست تا در دهم

بزرگان ازان دهشت آلوده اند
که در بارگاه ملک بوده اند

تو، اي بي خبر، همچنان در دهي
که بر خويشتن منصبي مي نهي

مگر ديده باشي که در باغ و راغ
بتابد به شب کرمکي چون چراغ

به شهري در از شام غوغا فتاد
گرفتند پيري مبارک نهاد

شبي ديو خود را پري چهره ساخت
در آغوش اين مرد و بر وي بتاخت

نصيحتگري لومش آغاز کرد
که خود را بکشتي در اين آب سرد

پس آن را که شخصم ز خاک آفريد
به قدرت در او جان پاک آفريد

که تا با خودي در خودت راه نيست
وز اين نکته جز بي خود آگاه نيست

به تسليم سر در گريبان برند
چو طاقت نماند گريبان درند

جهان پر سماع است و مستي و شور
وليکن چه بيند در آيينه کور؟

شتر را چو شور طرب در سرست
اگر آدمي را نباشد خرست

شکر لب جواني ني آموختي
که دلها در آتش چو ني سوختي

پدر بارها بانگ بر وي زدي
به تندي و آتش در آن ني زدي

همي گفت بر چهره افگنده خوي
که آتش به من در زد اين بار ني

حلالش بود رقص بر ياد دوست
که هر آستينيش جاني در اوست

گرفتم که مردانه اي در شنا
برهنه تواني زدن دست و پا

کسي گفت پروانه را کاي حقير
برو دوستي در خور خويش گير

تو را کس نگويد نکو مي کني
که جان در سر کار او مي کني

مپندار کو در چنان مجلسي
مدارا کند با چو تو مفلسي

مرا چون خليل آتشي در دل است
که پنداري اين شعله بر من گل است

نه خود را بر آتش بخود مي زنم
که زنجير شوق است در گردنم

نه آن مي کند يار در شاهدي
که با او توان گفتن از زاهدي

که عيبم کند بر تولاي دوست؟
که من راضيم کشته در پاي دوست

بسوزم که يار پسنديده اوست
که در وي سرايت کند سوز دوست

مرا چند گويي که در خورد خويش
حريفي بدست آر همدرد خويش

يکي را نصيحت مگو اي شگفت
که داني که در وي نخواهد گرفت

چه نغز آمد اين نکته در سندباد
که عشق آتش است اي پسر پند، باد

سر انداز در عاشقي صادق است
که بد زهره بر خويشتن عاشق است

اجل ناگهي در کمينم کشد
همان به که آن نازنينم کشد

نه روزي به بيچارگي جان دهي؟
پس آن به که در پاي جانان دهي

همه شب در اين گفت و گو بود شمع
به ديدار او وقت اصحاب، جمع

چو خود را به چشم حقارت بديد
صدف در کنارش به جان پروريد

بلندي از آن يافت کو پست شد
در نيستي کوفت تا هست شد

جواني خردمند پاکيزه بوم
ز دريا برآمد به در بند روم

در او فضل ديدند و فقر و تميز
نهادند رختش به جايي عزيز

نه گرد اندر آن بقعه ديدم نه خاک
من آلوده بودم در آن جاي پاک

که اي نفس من در خور آتشم
به خاکستري روي درهم کشم؟

بزرگان نکردند در خود نگاه
خدا بيني از خويشتن بين مخواه

گرت جاه بايد مکن چون خسان
به چشم حقارت نگه در کسان

گمان کي برد مردم هوشمند
که در سرگراني است قدر بلند؟

يکي حلقه کعبه دارد به دست
يکي در خراباتي افتاده مست

نه مستظهرست آن به اعمال خويش
نه اين را در توبه بسته ست پيش

شنيدستم که از راويان کلام
که در عهد عيسي عليه السلام

دليري سيه نامه اي سخت دل
ز ناپاکي ابليس در وي خجل

سيه نامه چندان تنعم براند
که در نامه جاي نبشتن نماند

بزير آمد از غرفه خلوت نشين
به پايش در افتاد سر بر زمين

گنهکار برگشته اختر ز دور
چو پروانه حيران در ايشان ز نور

تأمل به حسرت کنان شرمسار
چو درويش در دست سرمايه دار

خجل زير لب عذرخواهان به سوز
ز شبهاي در غفلت آورده روز

برست آن که در عهد طفلي بمرد
که پيرانه سر شرمساري نبرد

در اين گوشه نالان گنهکار پير
که فرياد حالم رس اي دستگير

که اين مدبر اندر پي ماچراست؟
نگون بخت جاهل چه در خورد ماست؟