هفت اورنگ جامي

بسا شه که در ضعف و سستي بود
نصيب گدا تندرستي بود

به ميدان شاهي فرس تاختند
در آن عرصه نرد هوس باختند

نهادند بر تخت از تخت پاي
گرفتند در ورطه سخت جاي

نه آنست شه کش بود در سپاه
هزاران غلام مرصع کلاه

دلت را به دانشوري دار هوش
چو دانستي آنگاه در کار کوش

بود در دهان وي آتش چو آب
نسوزد گلويش ازان تف و تاب

ولي کي سزد حرفي از نکته سنج
که بايد در اثبات آن برد رنج

بيا ساقيا در ده آن جام صاف
که شويد ز دل رنگ و بوي گزاف

بيا مطربا زانکه وقت نواست
بزن اين نوا را در آهنگ راست

به فصل زمستان در آن سرزمين
به شبها ز سرما شدي خم نشين

نشستي ز عريان تني بي حجاب
شدي گرم در پرتو آفتاب

بگفت ار بدانم که آن پيش توست
ببندم کمر در رضاي تو چست

درين کار شاگرد بودش هزار
فلاطون از آنها يکي در شمار

به حکمت چو در ثمين سفته است
به دانا فلاطون چنين گفته است

که اي رسته از تنگناي خيال
زده در هواي خرد پر و بال

بود پنجمين طالب پايه اي
که در خورد آن نبودش مايه اي

اگر ره نگرداند از گرگ و ميش
بود ياور او در آزار خويش

به خود بند در خدمت خود کمر
به مخدومي از کس مکش درد سر

ازيشان در درج حکمت به بند
وزيشان نگون قدر هر سربلند

تنش گر چه از ضعف پيريست سست
بود سيرت بد در او تندرست

ز هر طعمه روزي تهي حوصله
وز آن ضعف و بي حاصلي در گله

دو صد جوق ماهي در آن آبگير
همي ديد چون نقش چين بر حرير

خود آن لقمه آسيب جان و تن است
که در وي نهان کرده صد سوزن است

بر اين قول گر اعتماديت نيست
وز اين نکته در دل گشاديت نيست

به يک جستن او را ز جا در ربود
فکندش به جايي که گويي نبود

ربود از کف بحر مشتي درم
نهان ساخت در غله دان عدم

ز نقشي که در خاطر آورده است
بسي صورت نادر آورده است

يقين شد که عشقش ره دل زده ست
قدم در ره سخت مشکل زده ست

در آن نکته از وي بياني نيافت
وز آن راز با وي نشاني نيافت

چو شهزاده را چشم بر وي فتاد
تو گويي مگر شعله در ني فتاد

بدانست بقراط کان مهوش است
که شهزاده زو سينه در آتش است

ز خورشيدرويي در آفاق طلق
فتاده ست همچون مه اندر محاق

چه خوش گفت کاي مانده در تاب و پيچ
قناعت کن از خوان گيتي به هيچ

مرو روي در شغل شر چون خسان
وگر خير باشد به غايت رسان

برآور به کار نکو در جهان
به عرض زمين نام و طول زمان

نترسد ز مرگ آن که تسليم اوست
اگر تلخيي هست در بيم اوست

به يونان حکيمي فلاطون محل
که در علم حکمت نبودش بدل

بيا ساقيا در ده آن جام خاص
که سازد مرا يکدم از من خلاص

بيا مطربا در ني افکن خروش
که باشد خروشش پيام سروش

چنان پاک کامد بدو باز ده
رهش در سرا پرده راز ده

مزي ناخوش و خوش ز نابود و بود
طريق وسط ورز در بخل و جود

هر آن کس که در دوستي راست نيست
بدو دشمني جز کم و کاست نيست

چو در عقل و دين نيستش روشني
حذر کن که با وي کني دشمني

بکن آنچه بايد وگر في المثل
در ارکان جاهت فتد صد خلل

مخور غم که فردا چه پيش آيدت
در زرق بر رو که بگشايدت

زهي طفل نادان که در دست نان
بود بهر نان دگر خون فشان

بمانم ز بي توشگي سر به زير
نه در دست من نان و ني معده سير

نه زر ده به گستاخ فاجر نه زور
مددگاري او مکن در فجور

به بحر اندرون به گهر ريختن
که در کيسه سفله زر ريختن

چو برنا نواي سخن ساز کرد
در گفت و گو پيش او باز کرد